Những phong tục tập quán liên quan đến đồ ăn chế biến từ gạo ở Nhật Bản

Món ăn chế biến từ gạo ở Nhật Bản

1. Với cơm và xôi

Những đồ ăn được làm từ gạo không chỉ phục vụ cho cuộc sống hàng ngày mà còn sử dụng trong lễ hội liên quan với thế giới tâm linh (Thần, Phật, linh hồn người đã khuất…). Con người nhận được từ gạo sự nuôi dưỡng về sức mạnh để có thể vượt qua khó khăn, phức tạp trong cuộc đời. Gạo có thể làm tăng sinh lực, dũng khí trong cuộc sống con người nên không chỉ được xem là vật để ăn mà hơn thế còn dùng để dâng nạp cho Thần, Phật để cảm tạ, cầu xin sự phù trợ từ những lực lượng siêu nhiên này. Bên cạnh đó, để tránh những tai hoạ do sự quấy phá của những lực lượng siêu nhiên khác, người ta còn sử dụng gạo và những đồ chế biến từ gạo để cúng ma quỷ, linh hồn người đã khuất.

Trước kia, cơm chan canh được quan niệm là một hình thức ăn theo nghi lễ trong các lễ hội từ thời Trung thế (1192 – 1542). Người đến tuổi trưởng thành khi đến đền, chùa phải ăn chay trong một thời gian nhất định, ăn cơm chan canh cũng phải thực hiện theo những quy định nghiêm ngặt. Sau ngày 17, khi kết thúc thời gian ăn chay mới được ăn cơm chan canh. Nếu ăn cơm chan canh trong thời gian đó Thần sẽ rời xa con người ấy, vì vậy ăn cơm canh được chấp nhận như một nghi lễ. Cơm gạo là thứ có tính linh hồn và tạo ra sự say mê (gọi là Takaru) nên được dùng để cúng, dâng nạp cho Thần, nếu ăn cơm chan canh trong thời kỳ cấm kị thì sẽ làm mất sự say mê đó.

Trong các lễ hội lớn và các đền thờ, cơm Takamori và cơm Tsumunoki được dùng làm lễ vật cúng các thần linh và linh hồn. Cơm Takamori được xem là vật tượng trưng cho đồ dâng cúng Thần của quốc gia Mizuko (một cách gọi tên của nước Nhật ngày xưa). Trong lễ hội, cơm Takamori và Tsumunoti dùng để cúng các linh hồn hoặc cúng những đồ vật có linh hồn do đó có các hình dáng khác nhau của hai loại cơm này. Cơm Takamori thường dùng trong lễ hội Obon (15 – 7 âm lịch) hàng năm. Cơm Tsumunoki thường đặt trên mâm gỗ cùng với 2 củ cải để cả lá (nằm ngang); cúng xong sẽ phân phát cho mọi người trong lễ hội. Khi cúng, hai loại cơm này không được đặt nằm ngang hay để bị đổ, nếu không sẽ gặp tai hoạ. Câu nói: “Nếu con ngựa và cái đẹp mất đi, tất cả sẽ sụp đổ” cũng là để chỉ tình trạng để cơm Takamori và Tsumunoki không theo quy định trên.

Một câu hỏi đặt ra, vì sao các loại cơm này thường có hình trụ với chóp nhọn hay tròn, hơi tròn ở phía trên như vậy? Điều đó có ý nghĩa gì? Người ta cho rằng: cơm Takamori với hình dạng hơi tròn phía trên đã hoàn tất sứ mệnh trọng yếu là vật tượng trưng cho việc thấy rõ quá khứ, hiện tại, tương lai của thần linh. Với cơm Tsumunoki có chóp nhọn bao hàm ý nghĩa xua đuổi tai hoạ và dùng để bói xem được mùa hay những điều không may trong việc trồng lúa.

Với cơm Nanpa thì sao? Quan niệm của người dân cho rằng: nếu căn cứ vào sự xuất hiện của Nanpa thì dụng cụ đựng cơm Nanpa đã được dùng cho việc đựng các đồ ăn để cúng thần. Hơn nữa, cơm Nanpa được lưu truyền lại như là một hình thức ăn các đồ ăn được ban phát từ các Thần. Vả lại, việc ăn ngoài nhà và ăn trong nhà là khác nhau, cho nên việc ăn cơm Nanpa còn giữ được ý nghĩa tôn giáo đó.

Ngoài các loại cơm kể trên, còn có một loại đặc biệt gọi là cơm của ma, quỷ đói (Gakihan) và cơm trấn an, nuôi dưỡng linh hồn của người chết (Makurahan). Cơm Makurahan được dùng trong tang ma, còn cơm Gakihan dùng trong lễ hội Bông (ngày 15 tháng 7). Thường thì đổ đựng cơm cho ma quỷ đói được làm từ gỗ của những cây già. Trường hợp cúng ở trong rừng núi thì có thể để cơm trên mặt đất. Một đôi đũa có dán giấy cắt (màu trắng hoặc đen) được gọi là cờ của ma quỷ cắm trên cơm. Làm như vậy để trói buộc ma thuật, bùa chú và loại trừ sự xâm nhập của ma quỷ và những vong hồn đến phạm vi của lễ hội. Cơm cúng dùng cho người đã khuất cũng tương tự như vậy, nhưng trên đôi đũa cắm không dán giấy cắt. Như vậy, đũa, giấy cắt, cơm cúng được xem như dấu hiệu của cuộc sống ở thế giới bên kia. Tuy nhiên, nếu bỏ đồ đựng, giấy cắt thì cơm này trở thành cơm bình thường. Vả lại, ở thời đại hạt gạo được coi trọng thì việc con người ăn đồ cúng cũng là điều dễ hiểu.

Để cúng tế người đã khuất, người ta cũng dùng xôi đậu đỏ để cho người chết mang theo ăn trên đường trở về thế giới bên kia. Đặc trưng của loại xôi cúng này là giữa nắm xôi có cắm một đôi đũa khiến cho nó có những khả năng đặc biệt. Chẳng hạn: Người ta quan niệm rằng hang chuột có thể nối được với thế giới trong lòng đất bởi vậy, một cụ già nếu dùng tay lăn đồ ăn này vào hang chuột (đã bỏ đi) rồi theo món ăn đó, cụ già sẽ đi vào được hang chuột. Như vậy, đồ ăn này có khả năng như giấy thông hành vào thế giới của địa phủ.

Không chỉ vậy, xôi đậu đỏ còn được dùng trong lễ hội và là thứ không thể thiếu được trong các lễ chúc mừng. Hiện nay truyền thống đó vẫn tiếp tục được duy trì bởi xôi đậu đỏ đối với con người Nhật Bản đã trở nên gần gũi, in sâu trong tư tưởng của họ. Đó là vật có tính linh hồn và là đồ ăn chứa đựng sự say mê (Takaru). Xưa kia, trong nghi lễ chúc mừng y phục, người ta lèn chặt xôi đậu đỏ vào một hộp khá nặng, đồng thời cho muối vừng vào một cái túi dệt có hình vẽ một loài cá gọi là cá Sơn (Tai), kèm theo xôi đó là lá cây Nam Thiên (Nanten). Sau nghi lễ, xôi đậu đỏ đutíc chia cho họ hàng thân thích. Có nơi ở Shizuoka, xôi đậu đỏ được đựng vào những thùng cơm bằng gỗ để cúng thần trong dịp thu phân. Ngoài ra, xôi đậu đỏ còn là đồ cúng Long Thần trong các lễ hội tiết phân (tức thời kỳ giao mùa) kèm theo đó là trứng gà (ngoài vỏ ghi tên người dâng cúng và nơi cư trú), rượu (ngoài bọc giấy viết chữ “rượu cúng thần”)

2. Với các loại bánh

Người ta quan niệm rằng: khi dùng tay lấy bánh cúng thì từ bánh sẽ tạo ra một cảm xúc rất mạnh gọi là Tama. Có rất nhiều loại Tama như Toshidama, Inadama, Hitodama và nếu xâm nhập vào trong những “vật trống không” đó (Tama) có thể cảm thấy nguồn gốc sức mạnh dồi dào của chúng, và dường như hình dáng tròn của bánh đã tạo nên những ấn tượng không phai mờ.

Ở Shizuoka, trong lễ hội người ta dùng bánh Hataki (hay còn gọi là Shitogi) để cúng. Khi cúng sẽ dùng đũa chia bánh thành từng phần nhỏ và trong các phần bánh đó Tama sẽ được tạo ra.

Bánh Haitaki được sử dụng rất phổ biến trong việc cúng Thần linh. Chẳng hạn: Trong tháng giêng, người ta lấy hai thân cây (dài hơn 1 mét) cắt bằng hai đầu gọi là Daimoko. Hai khúc gỗ này dựng trước cửa nhà rồi đặt phần bánh lên đầu hai khúc gỗ để cúng. Trước kia, phần bánh này (Hataki) sau khi cúng sẽ phân phát cho người dân trong làng. Nếu là bánh Hataki, dù cúng ở đâu cũng phải dùng đũa chia nhỏ bánh rồi gắp dâng Thần. Thật ra, Thần được cúng ở rất nhiều nơi được xem là linh thiêng. Có thể là tảng đá bị vùi trong đất chỉ lộ một phần trên mặt đất và phần nổi lên đó được quan niệm là thân thể của Thần. Thần ở dạng này gọi là Thần Garan.

Để cúng Thần, người ta thường dùng gạo trắng, vo sạch để nguyên không chế biến gì thêm, kèm theo đồ cúng đó là bánh dày hoặc bánh Hataki và rượu. Rượu cúng là một loại rượu của Nhật Bản có tên là Doburoku; khi cúng sẽ rót rượu lên trên tảng đá. Bánh cúng được làm theo cách riêng để tạo ra những hương vị tinh tuý nhất của nguyên liệu; như vậy, đồ dâng cúng mới đến được với các Thần linh.

Để cầu cho việc làm ăn thuận lợi, phát đạt cho mỗi gia đình và cộng đồng, người ta cúng thần linh thông qua Sakaki (cây dùng để tế lễ) và bánh Eito. Trước kia việc làm bánh cúng có sự tham gia của cả cộng đồng trong làng nhằm thể hiện sức mạnh và sự phong lưu của lễ hội. Ngày nay, việc làm bánh cúng được tiến hành ở mỗi gia đình nhưng để bảo vệ cho cuộc sống, sinh mệnh của cả người cha và người mẹ nên khi làm bánh phải có sự tham gia của cả hai người. Trước hết, ngôi nhà cho Thần sẽ được dựng riêng một nơi tách biệt với gia đình. Tiếp đó, lửa để nấu bánh và tạo ra Sakaki phải được lấy bằng phương pháp cổ xưa (tạo lửa từ ma sát của các thanh gỗ và bùi nhùi). Cây dùng để tế lễ (Sakaki) sẽ cho cháy qua ngọn lửa, được quan niệm là trong sạch, đưa vào nhà của Thần. Bánh Eito có hình thoi, nhỏ không chỉ được quan niệm như con mắt của Thần mà còn là sự hoá thân của Thần.

Qua hình dáng của các loại bánh có thể thấy được điều gì? Có giả thuyết cho rằng: bánh được làm mô phỏng theo hình dạng của trái tim bởi muốn nhấn mạnh đến sinh mạng, cuộc sống của con người nên phỏng theo như vậy. Ở Shizuoka, khi làm bánh dày để cúng (gọi là Toshidama) bao giờ cũng làm một cặp với một cái bánh to, một cái bánh nhỏ và xếp cái nhỏ lên cái to. Người ta làm bánh để biếu tặng cho người thân thích họ hàng song cũng được người khác biếu. Theo truyền thống, người ta ăn cặp bánh này vào ngày sinh thuộc năm tuổi của mình và nói rằng: “Hôm nay, trong ngày thuộc năm tuổi, tôi sẽ còn mãi mãi ăn Toshidama”. Như vậy, Toshidama chắc chắn có mối liên quan đến việc nâng cao sinh lực, và tài năng của người ăn bánh đó. Hơn nữa, bánh dày tròn có sự liên quan chặt chẽ với “cái tôi” của mỗi cá nhân. Đó là Toshidama được truyền từ xa xưa như biểu hiện của sự rõ ràng, minh bạch. Bánh cắt 4 góc và bánh tròn với ý nghĩa cái chung (công cộng) và cái riêng (cá nhân), qua đó bao hàm quy định cách thức phân phát tới đối tượng cụ thể. Cách thức chia bánh đã gợi ra sự giải thích đó. Người ta cho rằng: bánh Toshidama, sau khi cúng các Thần, nếu ăn sẽ giúp tăng cường sức mạnh tinh thần, củng cố sinh mạng của con người. Bản thân hành vi “ăn” những vật mô phỏng hình tròn đã là một sự bảo đảm vì có Tama ở trong đó. Theo các nhà Dân tộc học Nhật Bản thì sự sản sinh ra Tama trong những vật hình tròn vốn có nguồn gốc tín ngưỡng rất cổ. Việc tạo ra bánh hình tròn là sự giải thích cho vật tượng trưng của Tama. Tuy nhiên, loại bánh dày phổ cập này lại không cổ xưa đến như vậy. Nhưng việc làm bánh Toshidama để cúng tế Thần Phật đã được phổ biến rộng rãi thành tập quán, truyền thống của cả dân tộc.

Từ quan điểm trên, người ta cho rằng khi trẻ em chào đón lần sinh nhật đầu tiên trong đời cũng cần phải lấy sức mạnh từ trong bánh dày. Qua hình dạng tròn của bánh dày, trẻ em sẽ nhận được sự giúp đỡ của Tama, do đó người ta cho trẻ em đeo túi đựng bánh dày. Quan niệm xưa của người Nhật Bản cho là Tama có trong những đồ vật hình tròn mà bánh làm từ gạo vừa là đồ ăn thích hợp, lại vừa có thể để tạo ra hình dáng thích hợp đối với Tama. Sự sống của đời người là minh chứng rõ nhất về sự kết hợp, tương hỗ giữa Tama và gạo. Do đó, coi trọng hạt gạo cũng là coi trọng sinh mệnh, cuộc sống của chính con người.

Tuy vậy, với một số loại bánh có hình dạng khá đặc biệt sẽ được giải thích như thế nào? Bánh Heso cũng có hình tròn dẹt nhưng lại được làm lõm ở giữa là biểu hiện của điều gì vậy? Có lẽ đó là dấu hiệu để phân biệt bánh để ăn và bánh để cúng Thần Phật và linh hồn. Bánh để ăn trông ngon và đẹp mắt còn bánh cúng có hình tròn, phẳng dẹt.

Bánh Nata, được làm để cho quỉ ăn cho nên khi làm xong bánh phải tắt hết ánh sáng trong nhà. Bánh để trong dụng cụ hót thóc, lúa đặt ở góc nhà. Khi không còn ánh sáng quỉ sẽ đến ăn bánh. Mục đích của việc đối đãi với quỉ như vậy là khiến quỉ động lòng không quấy nhiễu gia đình và con người nói chung.

Bánh Chimaki, thể hiện thái độ khác của con người đối với ma quỷ. Vì sao bánh Chimaki phải gói hình tam giác cân? Điều đó có nghĩa, với hình dạng như vậy, bánh Chimaki sẽ xua đuổi và trói chặt sức mạnh cùng thuật phù phép, bùa chú của ma quỷ tên người. Quan niệm về loại bánh này còn tồn tại đến ngày nay do đó cách làm bánh vẫn giữ nguyên hình dạng như vậy mà không thay đổi.

Hoàng Minh Lợi.

Nguồn: Viện nghiên cứu ĐBÁ

Living in Japan - Bubam Trần